Луаньди
Луаньди (қыт. 攣鞮, пінин: Luándī; баламалы жазылуы — Сюляньти, қыт. 虛連題, Xūliántí) — б.з.д. III ғасырдан б.з. IV ғасырына дейін ғұн тайпалық одағы мен мемлекетін басқарған билеуші, патшалық ақсүйек әулет (ру). «Луаньди» атаулы нұсқасы қытайдың классикалық «Хан шу» (Хан әулетінің тарихы) шежіресінде кездессе, «Сюляньти» атауы «Хоу Ханьшу» (Кейінгі Хан кітабы) еңбегінде жазылған.
Этимологиясы
Ланьхай Вэй (Lanhai Wei) мен Ху Ли (Hui Li) сынды зерттеушілердің тұжырымы бойынша, «Луаньди» (攣鞮) сөзінің көне қытайша айтылуы *lyuan-tlïγ деп реконструкцияланады. Бұл атау ертеректегі «Сюляньти» (虚连题 — *Hala-yundluγ) сөзінен тарихи дыбыстық өзгерістер (бастапқы *h- дыбысының түсіп қалуы) нәтижесінде дамыған. Түркі тілдерінің көне диалектісінде *hala (ала, түрлі-түсті), *yund (жылқы/ат) және *-luγ (жұрнақ) түбірлерінің бірігуі «ала аттылар тайпасы» (алаюнтлы) деген мағынаны береді. Бұл ескі тарихи деректердегі Олаюнтлуғ (Ulayundluğ) түркі тайпасымен сәйкес келеді. Авторлар б.з. IV ғасырында бұл руды Сюэ (Xue) тайпасы бағындырып, кейіннен бұл одақтан Сяньяньто бірлестігі дүниеге келгенін алға тартады. Екінші жағынан, лингвист Анна Дыбо «攣鞮» сөзінің көне қытайша дыбысталуын *r(h)wan-de деп қалпына келтіріп, бұл атаудың шығыс орта иран тілдерінен (хотан-сақ тіліне жақын архивтік нұсқадан) ауысқанын айтады. Ол бұл сөзді хотан-сақ тіліндегі runde (rre сөзінің көпше түрі, *rwant- — «патша, билеуші») терминімен шендестіреді.
Иерархиялық мәртебесі
Луаньди руы ғұн қоғамындағы ең жоғары саяси билікті иеленіп, бүкіл конфедерацияның басшысы — тәңірқұт (шаньюй) лауазымын тек осы әулет мүшелері ғана иеленді. Ғұн мемлекетіндегі династиялық құрылым негізінен үш ірі ақсүйек рудан тұрды:
Луаньди — әкелік (патриархалдық) билеуші әулет. Хуян (Huyan) — аналық (матриархалдық) алғашқы негізгі әулет (шаньюйлер осы рудан әйел алған). Субу (Xubu) — кейінгі кезеңде қалыптасқан екінші аналық әулет. Н. Я. Бичурин бұл бірлестіктерді ғұндардың ең ықпалды «Үш үйі» деп атаған. Олардан бөлек, мемлекетте тағы төрт текті ру болды: Хуян, Субу, Цюлинь (Qiulin) және Лань (Lan). Мұндағы Хуян руы империяның үстемдік етуші Сол қанатына (Шығыс), ал Лань мен Субу рулары Оң қанатына (Батыс) тиесілі болды. Кейбір тарихи деректерде «Лань» және «Луаньди» сөздерінің фонетикалық ұқсастығына байланысты, бұл екі атауды бір сөздің екі нұсқасы деп те қарастырады.
Белгілі билеушілері
Әулеттің тарихта қалған ең алғашқы ірі көсемі — Тұман тәңірқұты болды. Оның орнын басып, ғұндарды алып империяға айналдырған ұлы қолбасшы — Мөде тәңірқұты (Моду) еді. Кейінгі ғасырларда, ғұндар ыдырап, Қытайдың ішкі аймақтарына жылжыған кезде, Луаньди әулетінің тармақтары жаңа мемлекеттердің негізін қалады:
Хань-Чжао (Империя Хань) мемлекетін құрған Луаньди бұтағы өздерінің тектерін Хан әулеті императорларының құрметіне Лю (劉) деп өзгертті. Ху Ся мемлекетінің негізін салған ғұн билеушілері өз тектерін Хелянь (赫連) деп ауыстырды.
Тағы қараңыз
Ғұндар Тәңірқұт Мөде қаған