Елизавета Куманиялық
Елизавета (Эржбета) Куманиялық (маж. Kun Erzsébet magyar királyné) — қыпшақ ханшайымы, Көтен ханның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.
Өмірбаяны
Көтен ханның қызы
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған. Кумандар — Византияда және Еуропаның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған. 1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты қыпшақ тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды. Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды. 1241 жылы Бату хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды. Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Бату жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін қыпшақтардың (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті. Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманиялық та, Венгрияда қалды. 1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті. Бату мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды. Осыған байланысты Бату бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.
Венгрия ханшайымы
Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады. Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.