Әбілқайыр сұлтан
Әбілқайыр сұлтан (шамамен 1475 жыл, Қазақ хандығы — 1513 жыл, Парсы елі) — қазақ сұлтаны және Қасым ханның үлкен ұлы.
Шығу тегі
Бір нұсқа бойынша, Әбілқайыр Қасым ханның ұлдарының бірі болған. Ағалары Мамаш хан мен Хақназар ханнан айырмашылығы, Әбілқайыр ешқашан Қазақ хандығын басқармаған. Соған қарамастан, тарихи дереккөздерде ол тек Әбілқайыр-сұлтан ғана емес, Әбілқайыр-хан деп те аталады.
Өмірбаяны
XVI ғасырдың басында Әбілқайыр сұлтан Қазақ хандығының Шайбанилер мемлекетімен соғысына қатысқан. Тарихи жылнамаларда оның қолбасшылығымен 80 мыңдық қазақ әскері Мұхаммед Шайбанидің 60 мыңдық әскерін жеңгені туралы айтылады.
Алайда 1513 жылы Әбілқайыр қызылбастарға қарсы жорықта Шайбанилерге көмекке әскермен келген. Бұған дейін Әбілқайыр Сефеви шахы Исмаилға мынадай хат жазған: «Шах Исмаил баһадүр ханға мәлім болсын: Дешті падишасы Қасым ханның ұлы, тәрбиелі сұлтан келді. Сен өз иеліктеріңнің шекарасынан асып шыққан екенсің, бұл — батыл қадам. Хан мені сені тұтқындауға жіберді, бірақ мен ержүрек адамдарды қадірлеймін әрі әкемнің сені аяғыңнан асып іліп қоюын қаламаймын. Сен де өз өміріңді бағаласаң, бұл өлкеден кетіп, оны өзбек хандарына тапсыр да, өзің Иранға қайт. Әйтпесе бастарыңа жер мен бүкіл әлемді төңкеремін. Жастығыңды аяп, бос құрбандықтан бас тарт. Бұл — менің кеңесім, ал әрі қарай өзің біл». Бірақ сефевилер зор қиындықпен болса да жеңіске жетіп, Әбілқайыр Байрам аталықпен бірге шайқаста қаза тапты.
Дереккөзді бағалау
Әбілқайыр сұлтанның өмірі туралы мәліметтер тек бір ғана дереккөзде — аноним автор жазған парсы тіліндегі «Алам-ара-йи шах Исмаил» әдеби шығармасында сақталған. 2013 жылы тарихшы-деректанушы Атығаев және оның әріптесі З. А. Джандосова бұл дереккөзді бағалай отырып: «Әрине, біз дереккөздегі барлық мәліметтер толықтай шынайы деп айтпаймыз, әрі болашақта олардың түпнұсқалылық деңгейін басқа дереккөздердің материалдарымен салыстыра отырып зерттеу қажет болады», — деп атап өткен.