Қазақтардың екі қанатты бөлінісі

Қазақтардың екі қанатты бөлінісі — қазақтардың екі қанатқа бөліну жүйесі: Маймене (оң қанат) және Майсара (сол қанат). Сол қанат деректерде «Алаш мыңы», ал оң қанат «Қатаған» деген атаумен де белгілі болған. Тарихшы-медиевист Жақсылық Сәбитовтің пікірінше, қазақтардың қос қанатты ұйымы XV ғасырдың ортасында Керей хан мен Жәнібек ханның Моғолстандағы кезеңінде қалыптасқан болуы мүмкін. Зерттеушінің айтуынша, бұл жүйе 1627 жылға дейін сақталған.

Тарихы

Қазақ хандығының рулық құрылымы жөніндегі мәліметтер Тәуке ханның билік құрған кезеңінен (1680–1715) бастап жақсы белгілі. Алайда Қазақ хандығы құрылған уақыттан Тәуке хан дәуіріне дейін бұл құрылымның қалай дамығаны жөніндегі мәселе әлі де толық зерттелмеген. Оның эволюциясын түсіну Алтын Орда дәуіріндегі тайпалық жүйенің кейінгі қазақ қоғамындағы жүздік құрылымға қалай ұласқанын анықтауға мүмкіндік береді. Қазақтардың қос қанатты ұйымын зерттеудегі негізгі жазба дерек — Қадырғали Жалайыридің «Жами ат-тауарих» еңбегі. Онда қазақтардың екі қанатқа бөлінгені баяндалады:

Маймене (оң қанат) — құрамына Қатаған тайпасы кірген, саны шамамен 20 мың адам (екі сан) болған; Майсара (сол қанат) немесе «Алаш мыңы» — саны шамамен 30 мың адам (үш сан) болған. Жақсылық Сабитов Қадырғали бидің мәліметтері Тәуекел хан дәуірінде қалыптасқан қос қанатты жүйені сипаттайды деген қорытындыға келеді. Сонымен бірге Қадырғали Жалайыридың өзі бұл бөліністің Ұрыс хан заманынан бері өмір сүргенін жазады. Оның мәліметіне сәйкес, Орыс ханның әскері екі қанаттан тұрған: сол қанат — «Алаш мыңы», ал оң қанат — қатағандар. Бұл жөнінде Өтеміс қажы да Орыс ханның «екі құрамды елі» туралы хабарлайды. Тарихшы А. Қаратаевтың пікірінше, ұрысидтер арасындағы қос қанатты басқару жүйесі Ұрыс хан Сарайда билік жүргізіп тұрған кезде үлкен ұлы Құтлұғ Бұғаны Шығыс Дешті Қыпшаққа тең билеуші етіп тағайындаған кезеңде қалыптасты. Мемлекетті бірлесіп басқару қажеттілігі осы жүйенің пайда болуына негіз болды. Кейін Тоқтамыс хан Орыс ханның шығыс иеліктеріне жасаған алғашқы жорықтары кезінде оған әуелі Құтлық-Бұға, ал ол қаза болғаннан кейін Тоқтақия хан қарсы тұрған. Зерттеушілер оларды сол қанаттың алғашқы тең билеушілері деп есептейді. Тоқтамыс жеңіске жеткеннен кейін Орыс хан ұрпақтарының саяси ықпалы әлсіреді. Алайда 1419 жылы Барақ хан қайтадан тарихи сахнаға шықты. Өтеміс қажы оның маңында «сол» деп аталатын жетісан елінің бектері болғанын жазады. Бұл сол қанаттың қайта жанданғанын көрсетуі мүмкін. Барақ хан тұсында оң қанаттың тең билеушісі ретінде Тоқтақияның ұлы Әніке Болат сұлтан қызмет атқарған. Бұл оның Ғази мен Наурызға қарсы шайқаста әскердің арьергардын басқаруымен дәлелденеді. Кейін екеуі де Едіге ұрпақтарымен болған шайқаста қаза тапты. Барақ хан мен Әніке-Болат қаза тапқаннан кейін сол қанаттың беделді бектерінің бірі Алаш баһадүр олардың әскерінің қалдықтарын бастап, жас Керей мен Жәнібекті ертіп Моғолстанға көшіп кетті. Зерттеушілердің пікірінше, «Алаш мыңы» атауы осы Алаш баһадүрдің құрметіне байланысты қалыптасқан. Сол қанатқа кірген тайпалар өздерін «алаш» деп атай бастаған. Ал оң қанаттағы қатағандардың кейінгі тағдыры нақты белгісіз, бірақ олардың да белгілі бір кезеңде Алаш баһадүрге бағынған болуы ықтимал.

Дереккөздер