Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)

Тайбұға жұрты, кейде Сібір жұрты, Тайбұға елі — Алтын Орданың, кейінірек Сібір хандығының әкімшілік бірлігі, XIII ғасырдың басында Батыс Сібірде құрылған Алтын Орданың ішкі ұлысы, астаналары Шыңғы-Тұрада, кейініректе Ескер. 1420 жылдан бастап Сібір хандығының ұлысына айналды, Ермак жорығынан кейін жұрттың бір бөлігі Ноғай Ордасына көшті. Жұрт оның негізін қалаушы Тайбұганың есімімен аталды.

Жұрт туралы алғашқы деректер

Ертіс және Есіл алабында орналасқан Тайбұғы жұрты туралы Өтеміс қажының 1558 жылға дейін жазған « Шыңғыс-наме » еңбегінде айтылады. Ноғай Тайбұғасы Ормаметтің 1586 жылы Мәскеуге жазған хатында «Тайбұға елі» деген тіркес бар. Ұлыстардан құралған Тайбұға жұрты туралы 1597 жылы Мәскеуден Көшім ханға жолданған хатында айтылады.

Тайбұға мырзалары

Зерттеуші Дамир Исхаков Тайбұға (Сібір) княздарының атағын Ұлыс билеушісі Алтын Орданың Беклярбектің институтымен сәйкестендіреді.

Тайбұға - Сібірдегі алғашқы Тайбұға ұлысының Мырзасы (1220-1290) Мар (Омар, Омар) - Ибак ханның (1468-1480) қарындасының күйеуі Қожа (Кебек Қожа Бұркүт) Адер (Одер, Обдер) - Мардың ұлы, хан Ибақтың ықтимал жиені Абалақ (Ябалак, Ебалақ) – Мардың баласы, Ыбақ ханның жиені болуы мүмкін Ғази би (маңғыт)- Сібір Тайбұға Мырзасы (? -1428) Мұса би (маңғыт) – Сібір Тайбұға Мырзасы (1460-1495) Мұхаммед - Сібірдегі Тайбұға Мырзасы (1495-1502) Аңыш (Ағыш) – Абалақтың баласы, Мұхаммед Тайбұғаның немере ағасы Есенбақты – (1502) Мұхаммед Тайбұғаның ұлы Қасым – Сібірдегі Тайбұға Мырзасы, Мұхаммед Тайбұғаның ұлы (1502-1530) Бек-Булат - Сібір Тайбұға Мырзасы (1555-1558) Едігер - Сібір Тайбұға Мырзасы (1530-1563) Сейд Ахмед (1583-1588)

Әдебиет

Бустанов А. К. Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект). archeologia.narod.ru. Тексерілді, 21 қаңтар 2011. Исхаков Д. М. Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта // Гасырлар авазы – Эхо веков : журнал. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров РТ, 2008. — № 2. — ISSN 2073-7483. Архивировано 22 марта 2016 года. Мұрағат көшірмесі 27 қаңтардың 2012 Wayback Machine мұрағатында Тычинских З. А. К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII веках // Средневековые тюрко-татарские государства : Сборник статей. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 172-182. — ISBN 978-5-98245-048-7. Шашков А. Т. Начало присоединения Сибири // Проблемы истории России. — Екатеринбург: Волот, 2001. — Вып. 4: Евразийское пограничье. — С. 8-51.

Дереккөздер