Табақты күлдіреуіш
Bu makalenin seçtiğin dilde çevirisi yok — ana dildeki sürüm gösteriliyor.
Табақты күлдіреуіш — Қазақстанның оңтүстік өңірлеріне тән шаңырақ күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан ерекше құрылымдық түрі. Бұл элемент киіз үйдің төбесін бекітіп, оның күмбез тәріздес пішінін сақтауда маңызды рөл атқарады.
Жасалу технологиясы мен құрылымы
Шаңырақтың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады. Бес-алты имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ шеңберімен (тоғынмен) біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады. Күлдіреуіштің бұған дейінгі нұсқаларымен салыстырғанда, бұл түрін жасау шеберлерге әлдеқайда оңай болып табылады. Алайда ол көркемдік және механикалық беріктік сипаттары жағынан дәстүрлі, күрделі иілген күлдіреуіш түрлерінен анағұрлым төмен бағаланады.
Көркемделуі мен ою-өрнектері
Көпшілік бұқараға арналған қарапайым шаңырақтарға ешқандай арнайы әшекей жасалмайды, олар тек табиғи қызыл немесе қоңыр түсті жосалаумен ғана шектеледі. Ал ауқатты адамдар мен байлар шаңырақты киіз үйдің басқа да ағаш сүйектерімен (уық, кереге, сықырлауық) қосып арнайы бояулармен сырлатады. Немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдейді. Ою-өрнектер, негізінен, мынадай төрт үлкен топқа бөлінеді:
Геометриялық мотивтер (ирек, төртқұлақ, шаршы элементтері); Символдық белгілер (дөңгелек, күн, тоғыз аяқ белгілері); Өсімдік тектес өрнектер (жапырақ, гүл, сабақ түрлері); Зооморфтық мотивтер (қошқармүйіз, сыңармүйіз элементтері). Шаңырақ бетіне ұлттық ою-өрнектер жүргізу үшін үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспап қолданылады. Бұл дәстүрлі құралды халық арасында қобы деп атайды.
Дәстүрлі күлдіреуішпен салыстырмалы сипаттамасы
Дәстүрлі күлдіреуіштер сәмбі талынан арнайы қозда иіліп, әр иінде 3-тен 8-ге дейін бекітілсе, табақты нұсқада орталық тұтас тақтай басты тірекке айналады. Бұл құрылым жел мен қардың салмағын бөлуде дәстүрлі тоқымалы күлдіреуіштерден әлсіздеу болғанымен, Оңтүстік Қазақстанның климаты жұмсақ, қары аз аймақтарында тез әрі тиімді жасалуына байланысты кең таралған.